Transfer technologii z placówki naukowej do biznesu

Modele transferu technologii ze Skandynawii - Norwegia i Szwecja

Norwegia

W Norwegii do problemów transferu technologii podchodzi się w sposób nietypowy, cały proces przepływu technologii skupia się na uczelniach wyższych i stowarzyszonych z nimi instytutach badawczych. Tak więc właśnie uczelnie wyższe są odpowiedzialne za pomyślną realizację przepływu technologii z placówki naukowej do przemysłu. Rząd norweski opracował raport poświęcony problematyce badawczej, który poruszał między innymi taką problematykę, jak jakość, innowacje bazujące na B+R, problem norweskich instytucji badawczych oraz międzynarodową współpracę naukowo-technologiczną. Według założeń przyjętych kilka lat temu udało się zrealizować między innymi:

  • Utworzenie Funduszu Badań nad Innowacjami,
  • Utworzenie 13 Centrów Doskonałości,
  • Norweska Rada Badawcza została poddana ocenie,
  • Oszacowano nowy poziom finansowania działalności badawczej oraz  zatwierdzono nowe priorytety badawcze.

Norweskie priorytety badawcze (długoterminowe badania), zostały wydzielone w cztery obszary tematyczne. Są to:

  • Badania morskie
  • Badania nad technologiami informacyjnymi i ułatwiającymi komunikację;
  • Badania medyczne, w tym ochrony zdrowia;
  • Badania dotyczące koniunkcji pomiędzy energią i środowiskiem naturalnym.

Dodatkowo badania genetyczne i technologie materiałowe w Norwegii są wyszczególnione i dlatego finansowane osobno.

Założeniem norweskiej polityki innowacyjnej jest pomnażaniu bogactwa zdobywanego przez kraj (wymagany jest wzrost innowacyjności części przemysłu) i osiągnięcie celów polityki dobrobytu. Z tej przyczyny dokonano zdefiniowania pięciu głównych obszarów polityki innowacyjnej:

  • poprawa warunków ogólnych dla handlu i przemysłu,
  • podnoszenie kwalifikacji (kompetencji) i poziomu wiedzy,
  • komercjalizacja wyników naukowych,
  • pobudzanie przedsiębiorczości,
  • rozwój infrastruktury fizycznej i elektronicznej.

Norweska Rada Badawcza

Instytucja powstała w 1993 roku w wyniku połączenia pięciu ówcześnie istniejących rad badawczych. Rada finansuje działalność badawczo-rozwojową (około 30 % funduszy państwowych). Placówka składa się z trzech sekcji: Sekcji ds. Nauki, ds. Innowacji oraz ds. Priorytetowych Rozwiązań Strategicznych. Polityka Rady zakłada, że działalności badawcze mają różne cele i, że różni klienci mają różne potrzeby i żądania. Dzięki przeprowadzonej reorganizacji Instytucja ta stała się organizacją bardziej zorientowaną na klienta.

Do głównych zadań Sekcji ds. Nauki Norweskiej Rady Badawczej należą:

  1. Obsługa instytucji badawczych;
  2. Przyczynianie się do ogólnego rozwoju badań podstawowych;
  3. Przyczynianie się do krzyżowania badań interdyscyplinarnych;
  4. Zarządzanie norweskimi instytutami.

Zadania Sekcji ds. Innowacji:

  1. Obsługa przemysłu;
  2. Przyczynianie się do rozwoju B+R oraz działalności innowacyjnej w handlu i przemyśle na poziomie krajowym i regionalnym;
  3. Wspieranie rozwoju innowacyjności w sektorze usług.

Zadania Sekcji ds. Priorytetowych Rozwiązań Strategicznych:

  1. Obsługa sektora państwowego;
  2. Prowadzenie badań niezbędnych do rozwoju polityki innowacyjnej;
  3. Prowadzenie programów badawczych długoterminowych na wielką skalę.

Ogólnokrajowy rozwój przemysłowy od 2004 roku  jest promowany przez przedsiębiorstwo Innovation Norway, które dostarcza różnorodnych mechanizmów wsparcia.

Wśród jego zadań są:

  1. Finansowanie przedsiębiorczości;
  2. Usługi informacyjne i doradcze;
  3. Analizy porównawcze;
  4. Podnoszenie innowacyjności przedsiębiorstw.

Badania sektora państwowego i publiczne organizacje badawcze

W celu podniesienia jakości kształcenia na poziomie wyższym uniwersytety i stowarzyszone instytucje badawcze w Norwegii (zarówno państwowe, jak i prywatne) zostały zreformowane.

W 2003 roku została powołana niezależna państwowa instytucja monitorująca jakość w systemie szkolnictwa wyższego za pomocą akredytacji – została nią Norweska Agencja ds. Zapewnienia Jakości w Edukacji. Ustawa z 2002 roku nałożyła na uczelnie wyższe i instytucje stowarzyszone obowiązek współpracy z przemysłem i rozpowszechnianiem rezultatów prac badawczych dla celów przemysłowych. W roku następnym ukazały się nowe regulacje prawne dotyczące praw własności do wynalazku.

W  związku z ogromnym naciskiem na sprawy nauki, technologii i edukacji, w Norwegii w ostatnich latach podjęto szereg inicjatyw:

  •  Zostało utworzone Narodowe Centrum ds. Kontaktów ze Społecznością Przemysłową w szczególności z Małymi i Średnimi Przedsiębiorstwami Centrum zostało powołane w celu zawierania kontaktów pomiędzy instytucjami, nauką i przemysłem w taki sposób, by zapewnić rekrutację studentów z takich dziedzin, jak matematyka i technologia oraz aby powiększyć udział kobiet w tych dyscyplinach, a przede wszystkim by zwrócić szczególną uwagę na potrzeby społeczności przemysłowej, w tym na podnoszenie kwalifikacji pracowników w małych i średnich przedsiębiorstwach.
  • Ogólny program edukacyjny został zmieniony i obecnie matematyka jest przedmiotemobowiązkowym dla wszystkich nauczycieli akademickich.
  • Od 2003 roku fundacja stypendium edukacyjne dla nauczycieli, którzy chcą pogłębić własną wiedzę w dziedzinie matematyki. To stypendium okazało się być bardzo pożądanym i tylko 51% nauczycieli, którzy złożyli podanie o stypendium otrzymało pozytywną odpowiedź.
  • Wzrost rekrutacji na studia inżynierskie kończące się uzyskaniem tytułu licencjata – co roku Ministerstwo finansuje 40 grup (co najmniej 30 osobowych.
  • Propagowanie różnego typu kursów podnoszących kwalifikacje – organizowanych przed regularnymi kursami prowadzonymi w czasie studiów na kierunkach przyrodniczych i technicznych.
  • Zorganizowanie wzorcowej grupy nauczycieli matematyki, którzy będą dzielić się własnymi metodami i doświadczeniami z innymi nauczycielami.
  • Promowanie udziału studentów w konkursach i olimpiadach wiedzy z dziedziny nauki.
  • Wprowadzenie specjalnych stypendiów dla osób, które chcą pracować jako dziennikarze i chcą powiększyć swoją wiedzę z zakresu nauki i techniki.
  • Wprowadzenie korzystnych pożyczek dla studentów studiów nauczycielskich z obszaru nauk przyrodniczych, matematyki i technologii.

Wsparcie rządowe dla sektora prywatnego B+R i innowacji

W 2002 roku rząd norweski wprowadził schemat odliczania od podatku od prowadzenia działalności B+R przez małe i średnie przedsiębiorstwa, zatrudniające mniej niż 100 pracowników. Uwzględniono w nim wszystkie przedsiębiorstwa, które podlegają norweskiemu opodatkowaniu. Dla przedsiębiorstw zatrudniających powyżej 250 pracowników, 18% z łącznej sumy wydatków – poniesionych na B+R związanych z uznanym projektem – może zostać potrącone od podatku. Dla mniejszych przedsiębiorstw, zatrudniających poniżej 250 pracowników, możliwe jest odpisanie od podatku 20% łącznych wydatków poniesionych na działalność badawczo-rozwojową. W roku 2002 do programu zostało przyjętych około 2600 zgłoszeń, w roku 2003 ilość ta wzrosła do 3600 zgłoszeń. Program odniósł sukces ekonomiczny.

Szwecja

Szwecja w kwestiach transferu technologii wykorzystuje rozwiązania zachodnioeuropejskie, wiele inwestując w działalność naukowo-badawczą. W publikacjach można często spotkać się z określeniem typu „szwedzki paradoks”, co oznacza, że w Szwecji mimo sporych nakładów na B+R, rozwój gospodarczy jest zbyt powolny w stosunku do innych krajów. Zjawisko to zostało zbadane, a odpowiedź jest jednoznaczna: spółki międzynarodowe, które prowadzą w Szwecji działalność badawczo-rozwojową, lokują swoją produkcję opartą na wynikach tych badań w innych krajach. Stąd postulaty, by Szwecja stworzyła odpowiedni klimat dla rozwoju działalności przemysłowej. Po dokonaniu porównania Szwecji i Finlandii, stwierdzono, że na grunt szwedzki należy przenieść fiński model systemu polityki innowacyjnej.

Raport z 2002 roku nt. przyszłości szwedzkiego przemysłu wskazał 15 obszarów, które należy poddać zmianom w celu zwiększenia konkurencyjności przemysłu, co również ma sprzyjać rozwojowi gospodarczemu. Jeden z wskazanych obszarów dotyczył usprawnienia systemu innowacji, inne z kolei koncentrowały się na potrzebie współpracy badawczej pomiędzy placówkami naukowymi (uniwersytetami) a przemysłem w zakresie różnych technologii.

Badania sektora państwowego

W szwedzkim systemie naukowo-badawczym publicznymi badaniami B+R zajmują się głównie uniwersytety oraz instytucje z nimi stowarzyszone. Wzmocnieniem współpracy między światem nauki i przemysłu jest bardzo zainteresowany rząd państwa, dlatego też dla wszystkich uniwersytetów i instytucji z nimi stowarzyszonych wprowadził on obowiązkowe tzw. „trzecie zadanie”. Trzecie zadanie – to uzupełnienie dwóch podstawowych funkcji instytucji akademickich (obowiązku edukacji oraz prowadzenia działalności naukowo-badawczej), komercjalizacją wyników naukowych. Rząd ułatwia uniwersytetom możliwość do zakładania spółek holdingowych zajmujących się komercjalizacją wyników naukowych.

Dostosowanie się do „trzeciego zadania” szwedzkim uczelniom wyższym pomaga fakt, że są niezależne i mają wieloletnie tradycje w nauczaniu i prowadzeniu działalności naukowo - badawczej. Finansowanie badań naukowych ze środków publicznych odbywa się przez tworzenie szeregu różnorodnych fundacji, jak np. The Technology Bridge Foundation. Inicjatywa ta umożliwiła powstanie siedmiu regionalnych, niezależnych fundacji, które zajmują się promowaniem uniwersytetów ukierunkowanych na działalność innowacyjną. Fundacje te kierują się ku uczelniom, które podejmują własną inicjatywę w tworzeniu efektywnych systemów innowacyjnych. Zadaniem fundacji jest wypromowanie systemów innowacyjnych. Decydującą rolę w realizacji tego projektu odegrała Szwedzka Agencja ds. Systemów Innowacyjnych (VIVONA) zajmująca się finansowaniem systemów innowacyjnych.

Proces budowania Regionalnych Strategii Innowacyjnych w Szwecji został zainicjowany pod koniec lat 90. Uznano wówczas, że porozumienia (oparte na wzroście gospodarczym poszczególnych regionów) są odpowiednim instrumentem w promowaniu rozwoju przemysłowego w regionach. We wszystkich hrabstwach od 2003 roku istnieje możliwość zakładania specjalnych miejscowych instytucji kooperujących, które są organami decydującymi z sektorze regionalnej infrastruktury i tworzeniu rządowych funduszy na rzecz rozwoju regionu. Do zadań instytucji kooperujących należy także analiza celów i priorytetów regionalnych, tworzenie i ocena projektów finansowych i wdrożeniowych. Dla szwedzkiego modelu transferu technologii jest charakterystyczne przenoszenie kompetencji ze szczebla ogólnokrajowego do regionów.

Szwedzkie programy badań wskazują, że projekty badawcze głównie koncentrują się wokół biotechnologii i technik informacyjnych, a dopiero potem badaniom poddawane są zasoby ludzkie i socjologia, jak również edukacja i nauczanie.

Wsparcie prywatnego sektora B+R i innowacji

Szwedzkie badania naukowe i programy mają na celu podnieść poziom kompetencji badaczy i zdolności ich do sprostania w przyszłości potrzebom przedsiębiorstw. W realizacji jest pewien pomysł, pozwalający zwiększyć zaangażowanie przemysłu w proces finansowania prac badawczych albo w faktyczną współpracę z uniwersytetami i instytucjami badawczymi. VINNExcellence i VINNVÄXT – to są programy, za pomocą których takie współdziałanie ma szanse się rozwinąć.

Od kilku lat na rynku szwedzkim jest obserwowany wzrost kapitału prywatnego, który pochodzi zarówno od firm venture capital (dalej VC), jak i od zamożnych inwestorów prywatnych. W większości regionów uniwersyteckich zostały stworzone nowe instrumenty, dzięki którym możliwe jest zarówno powstanie nowych dużych przedsiębiorstw technologicznych, jak i udzielenie wsparcia w zarządzaniu nimi. Tak, np. są to programy rozwoju technologicznego przeznaczone dla firm rozwijających się organizowane przez Centrum Innowacyjności i Przedsiębiorczości w Linköping oraz Centrum Przedsiębiorczości w Uppsali.

W Szwecji podjęto również szereg inicjatyw, by umożliwić powstawanie wokół uniwersytetów i parków naukowych firm technologicznych typu start-up i stworzyć im możliwości dostępu do zasobów ulokowanych w inkubatorach przedsiębiorczości. Dobrym przykładem są powstające od 2002 roku na wielu uniwersytetach tzw. „Szklarni”, są to swojego rodzaju inkubatory, mające za zadanie wspieranie studenckich start-ups.

Od 2002 roku Szwedzki Fundusze Przemysłowy (we współpracy z agencją rządową) oferuje pomoc w zarządzaniu i finansowaniu firm technologicznych będących we wczesnych fazach rozwoju. Głównym celem jest odbudowa szwedzkiego przemysłu przez rozwój produktów o wysokiej technologii i o dużym potencjale rynkowym.

Szwedzka Fundacja Rozwoju Przemysłu to kolejna, trzecią publiczną instytucją, która, oprócz udzielania pożyczek na finansowanie projektów rozwojowych w przemyśle, zajmuje się również finansowaniem typu VC.

Struktury wspierania innowacyjności, przedsiębiorczości i transferu technologii są budowane wokół większości uniwersytetów. W ich skład wchodzą: Biura Patentowe, Uniwersyteckie Spółki Holdingowe, Fundacje Transferu Technologii i in. Kapitał na start jest dostarczany przez podmioty regionalne jak i krajowe.

Współpraca badawcza między środowiskiem akademickim a przemysłowym

Program Centrów Kompetencji jest długoterminowym programem, którego celem jest wzmocnienie współpracy między akademickimi zespołami badawczymi a przemysłowymi B+R. Od 2004 roku realizowanych jest sześć projektów, w których rozwijana i wykorzystywana jest nowa wiedza. Tak np. program „VINNVÄXT” ma na celu tworzenie silnych systemów innowacyjnych z najlepszymi środowiskami B+R, jak również wzmacnianie konkurencyjności w regionie i rozwój sieci – w celu osiągnięcia większej innowacyjności i trwałego wzrostu. Program oparty jest na promocji efektywnej współpracy między: przedsiębiorstwami, organizacjami badawczo-rozwojowymi i systemem politycznym (tzw. „Potrójna Spirala”).

Innowacyjność sektora usług

W szwedzkiej gospodarce usługi generują około 3/4 PKB. W skład sektora usług wchodzą: usługi świadczone na rzecz rządu i samorządów lokalnych, handel produktami finalnymi, usługi przemysłowe, personalne, zdrowotne, transportowe, logistyczne i inne. Priorytetowymi obszarami rozwojowymi są dwa obszary sektora usług: zastosowanie technologii IT w systemie domowej opieki zdrowotnej oraz wykorzystanie e-usług w administracji państwowej.

W 2001 roku w Szwecji został powołany instytut, zajmujący się studiami nad ewolucją polityki rozwoju gospodarczego. Główne jego zadania polegają na oszacowaniu rozwoju polityki przemysłowej, innowacyjnej i regionalnej; dostarczaniu systemowi politycznemu szczegółowych analiz ekonomicznych rozwoju gospodarczego, pomagających w określeniu kierunku działań w przyszłości, jak również rozwijanie metod ułatwiających ocenę postępu nauki. W 2003 roku szwedzki rząd powołał w instytucie dwie specjalne komisje ds. innowacji. Jedna z nich zajmuje się oceną niektórych programów naukowo-badawczych inicjowanych przez VINNOVA, druga  zaś dokonuje szczegółowego monitoringu uczestników szwedzkiego systemu innowacji.

Artykuł powstał w oparciu o materiały zamieszczone w publikacji Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiebiorczości (Transfer technologii z uczelni do biznesu. Tworzenie mechanizmów transferu technologii, pod. red. K. Santarek, Warszawa 2008).